Vakantie voor de Geest

Vrijdag 21 november 2008
Vandaag begin ik aan mijn eerste sesshin, georganiseerd door de Rotterdamse zengroep Kanzeon. Een sesshin is een retraite van enkele dagen tot een week waarin de deelnemers sober en in stilte leven, en veel aan zenmeditatie en boeddhistische studie doen. Deze wordt gehouden in het klooster voor Zingeving en Werk (ZIN) in Vught. De sesshin is gisteren al begonnen maar een aantal deelnemers (waaronder ikzelf) schuiven i.v.m. werk ed. pas op de vrijdag aan.

Gisteren werd ik gebeld door Rob, die bij mij in de buurt woont, en ook pas op vrijdag richting Vught vertrekt. Of ik mee wilde rijden. Na enig aarzelen zei ik ja. Niet alleen een stuk gezelliger om samen in de file te staan maar dan kom ik daar ook niet in me uppie in een keer in een grote groep terecht waar ik niemand van ken en kan ik misschien onderweg ook nog wat vragen stellen, want hij doet dit niet voor de eerste keer, heb ik het gevoel. En het blijkt inderdaad een aardige kerel te zijn. Samen met hem en zijn vriendin Maatje rijden we richting Vught, onderweg gezellig babbelend over van alles en nog wat. Ze weten me heel goed op m’n gemak te stellen. Ook veel verhalen over Nico Tydeman, samen met de lerares van mijn introductiecursus, Gretha Aerts, de begeleiders van deze sesshin. Nico T. (zoals ik hem maar noemen zal) is een van de bekendere en vooraanstaande zenmeesters in Nederland. Ik ben vanzelfsprekend zeer benieuwd naar hem.

Als we in Vught aankomen is het net pauze voor de groep die al op donderdag is begonnen. Als eerste komen we Nico T. tegen die gezellig buiten op zen-wijze een sigaretje staat te roken 🙂 Niets menselijks is zenbeoefenaars vreemd gelukkig. Binnen worden we opgevangen door Anne, die ik al eerder heb ontmoet tijdens mijn introductiecursus. Ik heb direct sympathie voor haar, ze is aardig, lekker Rotterdams ook, ze wijst me de weg, helpt me bij van alles en is bezorgd voor een nieuweling als ik die overduidelijk niet weet waar hij aan begint.

Het klooster blijkt gerenoveerd in een, ja ik weet niet hoe ik het noemen moet eigenlijk, maar een soort designachtig manier maar toch ook weer net niet omdat het toch soberheid moest behouden, zoiets. Maar we hebben eenpersoonskamer, met eigen douche en toilet. Perfect dus eigenlijk. Geen tv natuurlijk, het blijft wel een klooster. Bovendien willen we ontsnappen aan de prikkels die ons elk moment van elke andere dag zowat bereiken.

De avondsessie verloopt ongeveer als volgt: drie keer zazen (zitmeditatie, telkens ongeveer 25 minuten), afgewisseld met kinhin (loopmeditatie, telkens ongeveer 5-10 minuten). Alles bij elkaar dus zo’n anderhalf uur. Het geheel is omgeven met rituelen, veel meer dan ik gewend ben. De zendo stap je binnen met je linkervoet als eerste over de drempel en je buigt naar de ruimte. Je loopt naar je matje met daarop je kussen, niet lomp dwars door de zendo heen maar netjes langs de kant. Eenmaal bij je kussen aangekomen buig je eerst naar je kussen, dan draai je je om (met de klok mee) en buig je nog een keer. Pas daarna ga je zitten en wacht je op de gong. Gelukkig is men zo slim geweest mij direct naast Anne te positioneren, zodat zij mij af en toe wat aanwijzingen en correcties kan toefluisteren. Geen overbodige luxe, want ik weet eigenlijk niets en doe dus vrijwel alles verkeerd.

De zendo is prachtig. De kleurencombinaties zijn helemaal goed: witte muren, een grijs vloerkleed, bordeauxrode zitmatjes, een mooie houten tafel met daarop een niet te groot maar ook niet te klein boeddhabeeld.

Het is avond, na de eerste zitperiode worden de lichten verder gedimd en is het tussen schemerig en donker in. De sfeer vind ik moeilijk te omschrijven maar is wel bijzonder, het heeft er waarschijnlijk mee te maken dat het allemaal nog nieuw voor me is, daarom is het ook moeilijk om me volledig te concentreren.

Nico T. eindigt de avondsessie met de boodschap dat deze dag nu voorbij is en dat we die moeten vergeten. Morgen is een nieuwe dag en beginnen we gewoon weer vanaf de start.

Daarna is er nog gelegenheid om een kopje thee te drinken met een speculaasje erbij. Dit alles voltrekt zich in de huiskamer van het klooster en in totale stilte. Eerst vind ik dat vreemd maar al na een paar minuten is dat gevoel verdwenen. Ik vind het zalig; ik drink rustig m’n kopje thee op, knabbel wat aan m’n speculaasje, en staar volkomen rustig wat voor me uit. Ik voel me heel erg lekker. Zo langzaam aan verdwijnt iedereen naar z’n kamer en ik ook. Om 22:00 uur lig ik in bed.

Zaterdag 22 november 2008
Ergens midden in de nacht word ik wakker met het gevoel dat het bijna 6 uur is, want dan moeten we opstaan. Blijkt achteraf niet het geval te zijn en ik ben te belazerd om m’n telefoon aan te zetten om te kijken hoe laat het is, met als gevolg dat ik nog uren wakker lig. Ben ook erg vroeg gaan slapen de avond ervoor natuurlijk. Allerlei gedachten spoken door m’n hoofd, zeker nu ik daar zo bewust van ben natuurlijk. Werkelijk alles wat er de afgelopen week is gebeurd passeert nogmaals de revue. Erg irritant. Als het dan eindelijk 6 uur is komt “het meisje met de bel” (later blijkt ze Eva te heten, ze verzorgt nog vele andere ritualen tijdens het weekend) langs om iedereen te wekken, Mocht ik er bang voor zijn geweest dat ik daarvan niet wakker zou zijn geworden: niet nodig. Het geluid gaat door merg en been, zeker als ze vlak langs je deur loopt.

Ondanks de wat merkwaardige nacht ben ik goed uitgerust. Ik sta op, spring onder de douche, kleed me aan en ga naar beneden voor een kopje thee. In de nog duistere woonkamer van het klooster wacht een groep zwijgende mensen op me. Weer is het even vreemd maar het went toch ook wel weer snel. Eerlijk gezegd is het wel fijn dat je niet direct na het opstaan je jezelf gedwongen voelt een geanimeerd gesprek met iemand te starten. Dan gaat de bel ten teken dat de eerste meditatiesessie van die ochtend begint. Wederom drie maal 25 minuten zazen afgewisseld met kinhin. Na de eerste zazen besluit ik mijn zitpositie te veranderen. Eigenlijk tot mijn spijt, want ik had eigenlijk gehoopt dat door maar zoveel mogelijk in de halve lotushouding te zitten het vanzelf telkens gemakkelijker zou worden. Nou nu in ieder geval nog niet. M’n linkerbeen doet pijn, m’n rechtervoet doet pijn en ik capituleer voor het moment: ga gewoon op m’n knieën zitten met twee kussentjes onder m’n reet. Dat mag ook van de zengroep Rotterdam en het is een stuk comfortabeler. Aan het einde van de sessie zingen (nou ja, zingen….) we de hartsoetra.

Dan volgt het ontbijt. Iedereen heeft een vaste plek aan tafel en natuurlijk speelt alles zich in volledige stilte af. Nico T. heeft binnen 12-15 minuten zijn ontbijt op, als eerste, verlaat dan direct de tafel en keert terug naar zijn kamer. Niet erg zen, zou je denken? Je moet alles toch met aandacht doen? Juist wel. Als je eet ben je ook alleen maar met eten bezig, niet met iets anders en dan hoeft het ook niet lang te duren. Overigens worden er ook wel grapjes over gemaakt. In de groep zit een man die blind is. Tijdens de lunch later op de dag wil hij een hap nemen van de vegetarische pompoensoep, alleen… zijn kom is op dat moment nog niet gevuld. Het is een enigszins hilarisch gezicht en Gretha fluistert hem tegelijkertijd toe: “Nou Gerrit, zo snel gaat het hier nu ook weer niet….”.

Na het ontbijt neemt een gedeelte van de groep – waaronder ikzelf – deel aan een sessie waarbij je heerlijk languit op de grond mag liggen relaxen, terwijl een meneer op een bandje je vertelt op welk lichaamsdeel je je dan weer mag concentreren en gebruiken om door in- of uit te ademen. Wat je ook voelt, ook al voel je helemaal niets, alles is prima en OK zegt de stem. Een beetje soft is het wel maar eerlijk is eerlijk: na drie kwartier voel ik me zalig en zo fris als een hoentje. Sommigen zijn er zelfs bij in slaap gevallen. Dat is natuurlijk ook prima en OK 🙂

Vervolgens onze (mijn) eerste dharmales van deze sesshin, na eerst een half uurtje zazen. De dharmales wordt gegeven door Gretha, ze heeft het over Hara, wat “dappere goedmoedigheid” betekent maar ook een vorm van meditatie is waar je je concentreert op je bewustzijn en dat zo “groot” mogelijk te maken. We doen er een oefening mee en na afloop ontstaat er een discussie. voor mij is het allemaal net een beetje te zweverig allemaal, tot nu toe heb ik het gevoel dat ik het meeste uit de stilte en het zitten zelf haal. Dat gevoel wordt bevestigd tijdens de middag zazen-kinhin-zazen. Het zitten is heerlijk (serieus), het licht prachtig en de sfeer geweldig. Echt perfect, het emotioneert me bijna. Ik vind het jammer als het is afgelopen.

Daarna hebben we met een beperkte groep mensen een groepsdaisan, geleid door Gretha en Nico T. We mogen zelf met vragen komen, zelf heb ik het gevoel dat ik helemaal niet zoveel vragen heb. Dat wil zeggen: ik heb ze vast wel, alleen op dat moment komt er weinig naar boven. Al snel gaat het gesprek over de boeddhistische kreet “Vorm is leegte, leegte is vorm”. Nu blijkt dat je het begrip leegte anders moet uitleggen dan je zou verwachten maar helemaal begrijpen doe ik het nog steeds niet. Wat wel interessant is dat hij op een gegeven moment een stok in zijn handen houdt en zegt “kijk dit is wel een stok maar doe je dit voorwerp mee te kort, want de boom waaruit hij is gesneden zit er in, degene die hem heeft gemaakt zit erin, het land waar de boom op heeft gestaan zit erin, de regen, zon en maan zit erin, kortom het hele universum zit erin. Sterker nog, ook het verleden en de toekomst zitten erin (zitten erin, dat was anders dan dat ze het zijn: als de stok wordt verbrand dan zit de stok nog steeds in de as maar het is niet de as want de vorm is veranderd. Enfin door het concept “stok” te hanteren doen we deze stok dus tekort want het is meer dan dat. Sterker nog, door dat soort concepten te hanteren belemmeren we onszelf in het breder denken, in het kunnen hanteren van een ruimer bewustzijn.

Na de groepsdaisan is het tijd voor het avondeten en dat blijkt het een vieze vegetarische hap te zijn die bij de meeste groepsleden moeiteloos naar binnen glijdt. Binnen 20 minuten zijn we helemaal klaar en kunnen ons gaan voorbereiden op de avondsessie.

Een meditatiesessie barst overigens van de rituelen. Het begint al met het aankondigen van het begin van de sessie, zo’n vijf minuten van te voren. Het bellenmeisjes slaat dan twee blokjes ritmisch tegen elkaar, telkens in een rapper tempo. Je stapt de zendo binnen aan de linkerkant van de deuropening met je linkervoet als eerste over de drempel, en vervolgens buig je richting de ruimte. Dan loop je naar je kussen, buigt naar je kussen (als respect voor waar je gaat zitten, je draait een halve slag met de klok mee en buigt naar de mensen die tegenover je zitten (als teken van respect van jou voor hen) en zij buigen terug (als teken van respect van hen voor jou). Dan pas ga je zitten. Aan het einde van de sessie wordt drie keer diep gebogen richting het Boeddhabeeld op het altaar. Dat is een teken van respect voor je zelf, immers de Boeddha dat ben jezelf of in ieder geval die zit in je zelf.

Tijdens deze sessie hielden Nico T. en Gretha daisan’s, dat zijn persoonlijke gesprekken met jou en de zenmeester(es). Ik kwam bij Gretha terecht, deed me in eerste instantie wel een beetje aan Orwell’s `"1984" denken want je wordt naar kamer 101 gestuurd en je weet eigenlijk niet wat daar gaat gebeuren of wat er zich nou precies achter die deur bevindt, de eerste keer dan ieder geval. En het was een leuk en boeiend gesprek van ongeveer een kwartier. Op de inhoud ga ik hier maar niet dieper in.

We eindigen de avond met de vier geloften – drie buigingen. Nico T. geeft ons nog mee dat morgen de laatste dag van de sesshin is maar dat die pas om 16:00 uur afgelopen zal zijn en niet eerder, met andere woorden we moeten onze gedachten daarbij houden en daarmee bezig zijn en niet, wat ik zelf heel vaak heb al weer vooruit zitten denken wat daarna zal gaan komen (het huis gaan, het de dag erop naar je werk gaan, etc.).

Trouwens: toch bij elkaar zo rond de 4,5 uur op een kussentje niets zitten doen vandaag! Daar ben ik zo moe van geworden dat ik om 21:30 in m’n bed stap en als een blok in slaap val.

Zondag 23 november 2008
Zo onregelmatig als ik gisteren heb geslapen zo vast slaap ik nu, en voor zover ik weet vrijwel zonder te dromen. Om 6 uur word ik dan dus ook werkelijk in een klap wakker dankzij het meisje met de bel. Dat is nog eens wat anders dan het geleidelijk wakker worden thuis met de Philips wake-up light…. Direct onder de douche, snel naar beneden voor een kop thee en om 6:30 uur op m’n matje voor de eerste drie keer 25 minuten zazen. Maar dat gaat nu moeizaam, m’n lichaam protesteert, is nog niet goed wakker, en omdat ik zo vast heb geslapen slaat er een stroom van gedachten op hol in m’n hoofd die ik pas in de derde zazenperiode wat onder controle krijg.

We besluiten de sessie weer met een ceremonie. Ik begin al aardig goed te worden in het opdreunen van de hartsoetra, al zeg ik het zelf!

Na het ontbijt kun je kiezen tussen studie of lichaamsoefeningen. Ik dacht eerst dat dat eerste iets was wat we gezamenlijk deden maar het lijkt een individueel iets te zijn want meer dan de helft van de groep is ineens vertrokken, naar hun kamer neem ik aan. Een kleine groep verzamelt zich in de den-zo en staat daar wat afwachtend. Het is me onduidelijk wat hier nu precies gaat gebeuren dus vraag ik het maar even op fluisterende toon. “Yogha”, wordt er terug gefluisterd. Dat heb ik al eens geprobeerd en dat is me toen bijzonder slecht bevallen, dus ik maak me uit de voeten. In plaats daarvan gebruik ik de tijd om een wandeling te maken in de tuin rond het klooster. Het is mooi en ook zalig koud. Er is een kerkhof waar de fraters van het klooster liggen begraven. Het moeten er veel zijn geweest want er zitten topjaren bij qua sterfte, vooral in de jaren ’50. Na 2003 houdt het op. Toen zal de orde wel zijn opgeheven of zo.

We vervolgen met zazen, kinhin en dharmales, deze samen gegeven door Nico T en Gretha, maar Nico T. is vooral aan het woord. Het is een bijzonder expressieve en scherpe man, die er toch wel in slaagt de enigszins vage materie toch nog wel duidelijk te maken. Het gaat vooral over dogen deze keer. Het gaat wederom wat ver om dat nu allemaal hier te gaan herhalen, als ik dat al zou kunnen want de lijn van redenatie is vaak complex en het gaat om redelijk zweverige begrippen, althans voor mij. Het komt er op neer dat je bij zazen een stap terug moet doen, dat wil zeggen dat je je impulsieve ik moet afgooien zodat je lichaam de kans krijgt zijn eigen taal te uiten en de barrières met andere lichamen af te gooien want we zijn een (of zoiets). Maar uiteindelijk gaat het maar om een ding en is er maar een ding belangrijk bij zen is dat is: zitten. En dat is ook wat mij het meeste aanspreekt op het moment.

En aan het einde van het weekend wordt er gewoon geborreld, gepraat, en we rijden met een aantal mensen terug naar Rotterdam. Het is gezellig, er is een band ontstaan ondanks het feit dat we nauwelijks gesproken hebben met elkaar. Het was echt een superweekend voor mij. Ben ook weer blij om thuis te zijn bij Michel.